Hỏi : Chào luật sư, qua báo chí phản ánh, tôi thấy ở VN đang nở rộ việc cho vay qua phần mềm ( app) với nhiều vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật.Luật sư có thể bình luận rõ hơn về mô hình cho vay qua app?

Đáp: Cảm ơn bạn đã tin tưởng chúng tôi, về vấn đề bạn nêu, chúng tôi xin có một vài bình luận như sau:

Mô hình cho vay ngang hàng ( peer-to-peer lending hoặc viết tắt là P2P).

Nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới cho thấy, Việt Nam có khoảng 79% số người dân không được tiếp cận với các kênh dịch vụ tài chính chính thức, dù có nhu cầu rất lớn về vay mượn.

Gần đây nhiều công ty cho vay qua internet ra đời, những công ty này cho vay theo mô hình cho vay ngang hàng ( peer-to-peer lending hoặc viết tắt là P2P).Theo thông tin từ Hiệp hội ngân hàng Việt Nam thì mô hình cho vay ngang hàng ( P2P lending) là là một mô hình kinh doanh sử dụng các dịch vụ online để kết nối các nhà đầu tư với các cá nhân hay các doanh nghiệp (DN) có nhu cầu vay vốn. Đây là một xu hướng đang phát triển mạnh mẽ ở các thị trường trên thế giới.Theo các cơ quan quản lý, bản chất của cho vay ngang hàng là mô hình kinh doanh mới, dịch vụ sáng tạo dựa trên nền tảng công nghệ số kết nối trực tiếp người đi vay với người cho vay (nhà đầu tư) mà không thông qua trung gian tài chính. Theo đó, doanh nghiệp (DN) cho vay ngang hàng cung cấp nền tảng giao dịch trực tuyến để người vay kết nối trực tiếp vay mượn với người cho vay. Toàn bộ hoạt động vay, trả nợ (gốc, lãi) giữa người vay và người cho vay được nền tảng giao dịch trực tuyến ghi nhận và lưu trữ bằng các bảng điện tử, số hoá. Cho vay ngang hàng được thực hiện dựa trên nền tảng công nghệ thông tin, những DN hoạt động theo loại hình này sử dụng công nghệ Big Data để thu thập tất cả dữ liệu của cả hai phía người cho vay và người đi vay.

Thực trạng các mô hình cho vay qua app hiện nay.

Chỉ cần có điện thoại thông minh hoặc máy tính bảng có kết nối internet, không khó để tìm thấy và cài đặt các phần mềm (app) cho vay tiền trên điện thoại. Các app này có thể cài đặt và hoạt động trên các thiết bị thông minh chạy hệ điều hành android hoặc ios. Sau khi cài đặt các app này, người dùng thực hiện theo đúng hướng dẫn của app là có thể được vay tiền với mức vay từ 2 đến 10 triệu đồng, thời hạn vay dao động trong khoản từ 5 đến 10 ngày tùy app.

Trong số các app này có những app hoạt động theo mô hình cho vay ngang hàng. Tức là doanh nghiệp sở hữu app chỉ thực hiện chức năng trung gian kết nối giữa người vay và người cho vay. Lợi nhuận của các doanh nghiệp này nằm ở khoản phí trung gian thu được. Nói dễ hiểu thì hoạt động của các app này có nhiều điểm tương đồng với hoạt động của các hãng xe công nghệ như uber hoặc grab.

Tuy nhiên, cũng có không ít các app hoạt động theo kiểu “tín dụng đen” với các chiêu trò lách luật nhằm thu lời bất chính từ người vay. Các app cho vay này thực chất không hoạt động theo mô hình cho vay ngang hàng mà là đội lốt mô hình cho vay ngang hàng để hoạt động cho vay nặng lãi. Dễ nhận thấy nhất là các app này do một công ty thành lập và trực tiếp đứng ra cho vay. Các app này đều công khai mức lãi suất không vượt quá 20%/năm là mức trần lãi suất theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên mức lãi suất đó chỉ là tượng trưng, sự “nặng lãi” dồn lên vai người vay thông qua các khoản phí và lãi phạt ( có app gọi là phí phạt) rất cao. Các phần mềm này đều có quy định cộng dồn lãi suất vào hợp đồng vay thành khoản vay ngay từ ban đầu, người vay sẽ phải chịu lãi suất nhiều hơn số tiền vay ban đầu và bị trừ trước vào khoản vay. Ví dụ : người vay vay số tiền là 10 triệu đồng nhưng khi thực nhận sẽ chỉ nhận được 9 triệu đồng, nhưng vẫn bị tính lãi trên số tiền 10 triệu đồng.  Thời gian vừa qua đã có không ít bài báo cảnh báo về hoạt động cho vay nặng lãi trên nền tảng công nghệ số “núp bóng” mô hình vay ngang hàng với mức lãi suất lên đến hơn 1000%/năm gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội.

Tuy nhiên, số lượng các app cho vay vẫn gia tăng nhanh chóng và số lượng người vay lựa chọn vay qua app vẫn tăng lên từng ngày. Tại sao vậy? Thứ nhất, đó là do các ưu việt của mô hình cho vay ngang hàng như : thời gian thẩm định hồ sơ vay, thời gian giải ngân nhanh chóng, tính bảo mật, thao tác vay và cho vay, trả tiền vay được thực hiện hoàn toàn trên nền tảng công nghệ số đã thực sự thu hút người vay nhất là giới trẻ. Thứ hai, nhu cầu vay vốn của người dân là rất lớn nhưng các rào cản về điều kiện vay, về thủ tục pháp lý khiến cho việc tiếp cận nguồn vốn bị hạn chế. Thứ ba, sự nở rộ của các app cho vay còn do khoảng trống pháp lý khi Việt Nam chưa có quy định pháp luật cụ thể để điều chỉnh hoạt động cho vay ngang hàng vốn rất mới mẻ và mới chỉ ra đời, phát triển trong điều kiện công nghệ số.

Khoảng trống pháp lý.

Mô hình cho vay ngang hàng lần đầu tiên xuất hiện ở Anh, sau đó thành công tại thị trường Mỹ và nhiều nước trên thế giới. Ở nhiều nước ASEAN như : Thái Lan, Indonesia cũng đã ban hành hoặc đang có nghiên cứu và hoàn thiện để ban hành khung khổ quy định về cho vay ngang hàng.

Mô hình cho vay ngang hàng bắt đầu nở rộ tại Việt Nam cũng với sự phát triển mạnh mẽ của số lượng người sử dụng các thiết bị thông minh trên nền tảng internet. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay mô hình cho vay ngang hàng chưa được pháp luật công nhận và còn nhiều vấn đề về pháp lý cần phải nghiên cứu.

Theo quy định tại Điều 33 Luật giao dịch điện tử năm 2005, thì hợp đồng điện tử là hợp đồng được thiết lập dưới dạng thông tin được tạo ra, được gửi đi, được nhận và được lưu trữ bằng phương tiện điện tử. Tuy nhiên, hợp đồng điện tử có một số đặc thù khác với hợp đồng dân sự thông thường đó là các yêu cầu về kỹ thuật, chữ ký điện tử; các điều kiện đảm bảo tính toàn vẹn, bảo mật. Với các app cho vay hiện nay, việc giao kết hợp đồng vay không đảm bảo đúng quy định của Luật giao dịch điện tử. Vì vậy, nếu phát sinh tranh chấp giữa bên vay và bên cho vay sẽ không có cơ chế pháp lý để giải quyết.

Theo quy định tại thông tư 39/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của Ngân hàng Nhà nước thì chỉ có 6 tổ chức bao gồm : ngân hàng thương mại, ngân hàng hợp tác xã, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô, quỹ tín dụng nhân dân, chi  nhánh ngân hàng nước ngoài được thực hiện hoạt động cho vay. Các công ty sở hữu app cho vay đứng ra làm trung gian, kết nối nhà đầu tư ( người cho vay) với người vay trên nền tảng công nghệ số  nên về bản chất các công ty này không bị ràng buộc bởi các quy định của Luật các tổ chức tín dụng.

Hợp đồng cho vay trong mô hình cho vay ngang hàng là giao dịch dân sự giữa người vay và người cho vay được ký kết trên nền tảng công nghệ số. Đối với các giao dịch này tiềm ẩn rủi ro cho cả hai bên vì phụ thuộc vào bên cung cấp dịch vụ app. Ví dụ : vì một lý do nào đó, app bị hacker tấn công dẫn đến việc thay đổi hoặc mất dữ liệu sẽ dẫn đến hệ quả là các dữ liệu về việc cho vay bị mất và người cho vay, người vay sẽ gặp khó khăn trong việc chứng minh nếu có tranh chấp xuất phát từ hợp đồng vay.

Hoạt động cho vay ngang hàng ở Việt Nam hiện nay chưa có văn bản điều chỉnh riêng. Nhà nước cũng chưa cấp phép cho bất cứ công ty nào hoạt động theo mô hình cho vay ngang hàng. Đây là khoảng trống pháp lý để các doanh nghiệp (chủ yếu là doanh nghiệp nước ngoài) lợi dụng hoạt động cho vay biến tướng, đội lốt mô hình cho vay ngang hàng với các hoạt động trái pháp luật như : huy động tiền của các đầu tư với lãi suất cao rồi lấy tiền người trước trả cho người sau hoặc tự đứng ra cho vay với lãi suất cao được ẩn đằng sau các khoản phí, lãi ( phí) phạt rất cao hoặc  tự đứng ra thực hiện chức năng trung gian thanh toán trái pháp luật hoặc sử dụng các phương pháp thu hồi khoản vay trái pháp luật như khủng bố, đe dọa ảnh hưởng đến sinh hoạt của người vay gây ra nhiều hệ lụy cho xã hội và làm méo mó thì trường tài chính.

Giải pháp

Hoạt động cho vay ngang hàng tồn tại và phát triển như một thực tế của nền kinh tế số . Việc sớm ban hành các văn bản pháp lý để điều chỉnh hoạt động này là cần thiết nhằm đảm bảo sự ổn định và phát triển của thị trường tài chính, ngăn chặn các “biến tướng” của cho vay ngang hàng đối với xã hội như : cho vay nặng lãi, rửa tiền, hoạt động đa cấp trái pháp luật.

Mới đây, ngân hàng nhà nước vừa công bố dự thảo lấy ý kiến về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát hoạt động công nghệ tài chính trong lĩnh vực ngân hàng. Đáng chú ý dự thảo nêu rõ sẽ thực hiện giám sát các hoạt động thí điểm như công ty fintech cung cấp dịch vụ thanh toán, tín dụng, cho vay ngang hàng (P2P lending). Thời gian thử nghiệm các giải pháp này kéo dài 1-2 năm.

Hy vọng sau thời gian thử nghiệm, sẽ sớm có các quy định pháp luật về cho vay ngang hàng được ban hành, đáp ứng được yêu cầu phát triển của nền kinh tế số trong điều kiện nền kinh tế Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu.

Trên đây là phần bình luận của Văn phòng luật sư JVN.